Historia porcelany z Wałbrzycha

garnitur-kpm-walbrzych

Dolny Śląsk, a zwłaszcza sam Wałbrzych, jest miejscem niezwykle istotnym dla historii polskiej porcelany. Ze względu na obecność surowców mineralnych już w średniowieczu w tym regionie bardzo rozwinęło się rzemiosło garncarskie. Naturalną koleją było powstanie w późniejszym okresie zakładów ceramicznych, a następnie manufaktur porcelany.

Filiżanka KPM Wałbrzych

Filiżanka z manufaktury KPM Wałbrzych, seria Friederike, I połowa XX w.

Założycielem pierwszej manufaktury porcelany w Wałbrzychu był Ślązak – Carl Franz Krister. Był on zawodowym malarzem porcelany, wykształcenie zdobył w szkole w Turyngii. Należał do grupy tzw. Blaumalern – malarzy błękitów – czyli ludzi, którzy specjalizowali się w dekorowaniu farbami podszkliwnymi[1]. Doświadczenie zbierał w wielu manufakturach w Europie – pracował m. in. w zakładach bawarskich, na Węgrzech, we Francji i w Szwajcarii[2]. W Wałbrzychu początkowo podjął pracę w manufakturze E.A. Rauscha (która specjalizowała się w produkcji kamionki), by po kilku latach założyć spółkę z niemieckim kupcem J.T. Haynem, w celu wykupienia zakładu od Rauscha i przekształcić go w manufakturę porcelany[3]. W ten sposób powstała w 1831 r. manufaktura KPM – Krister Porzellan Manufaktur. Dzięki nabytemu doświadczeniu w innych zakładach oraz przykładaniu należytej uwagi do jakości produktów, Krister bardzo szybko zaczął odnosić sukcesy. Firma rozwijała się bardzo prężnie, dzięki czemu szybko stała się jedną z lepiej rozpoznawalnych marek na rynku europejskim. Co więcej, firma już w połowie XIX w. eksportowała znaczne ilości swoich wyrobów na rynek amerykański. Potwierdzeniem dobrej pozycji manufaktury z Wałbrzycha na rynku były zdobyte medale na targach przemysłowych we Wrocławiu i Paryżu.

Garnitur KPM Wałbrzych

Garnitur z manufaktury KPM Wałbrzych, początek XX w.

Nazwanie przedsiębiorstwa KPM było wydaje się naturalne, nie mniej sygnowanie swoich wyrobów w sposób niezwykle podobny do manufaktury w Berlinie nie mogło być przypadkowe. KPM Berlin (Königlishe Porzellan Manufaktur – Królewska Manufaktura Porcelany) było marką o ugruntowanej już pozycji na rynku, podobna sygnatura miała zwiększyć sprzedaż. Ze względu na brak ochrony znaków towarowych w ówczesnym czasie, takie działanie nie było zabronione.

Krister do końca życia był związany z przedsiębiorstwem. Z jednej strony starał się inwestować w zakład –m.in. budował nowe piece, a z drugiej rozszerzał asortyment, wprowadzając nowe produkty do swojej oferty. Po śmierci Kristera (1869 r.) zakład przeszedł w ręce jego spadkobierców – rodziny Haenschke. Udało im się obronną ręką poprowadzić przedsiębiorstwo przez okres I wojny światowej, co nie było wcale łatwe. Nie mniej, zakład zaczął podupadać.Strategiczną decyzją było przekształcenie przedsiębiorstwa w 1920 r. w spółkę aukcyjną. Dzięki temu, rok później możliwe było przeprowadzenie transakcji zakupu akcji przez koncern Rosenthal. W wyniku tej transakcji marka KPM weszła w skład bawarskiego koncernu[4]. Z pewnością było to korzystne posunięcie. Rosenthal wsparł produkcję w znaczeniu technologicznym i koncepcyjnym – przywrócono dawne formy, a także stworzono nowe.Należy przede wszystkim wspomnieć o wzorze będącym po dziś dzień flagową formą firmy – serią Friederike, zaprojektowaną w 1936 r[5]. Dzięki tym wszystkim zabiegom produkty z Wałbrzycha ponownie zaczęły odgrywać ważną rolę na rynku europejskim.

Komplet konfiturówek KPM Wałbrzych

Komplet konfiturówek z manufaktury KPM Wałbrzych, seria Friederike, I połowa XX w.

Zakład działał nieprzerwalnie przez okres II wojny światowej. Po zakończeniu działań zbrojnych, fabryka została znacjonalizowana, a jej nazwa zmieniona początkowo na Państwowa Fabryka Porcelany Krister, a następnie Zakłady Porcelany Stołowej Krzysztof. W 1953 r. zasadniczej zmianie uległa sygnatura – nazwę Krister zmieniono na W – Wawel. Ten znak towarowy towarzyszyć będzie produktom do roku 2011. W latach 90. XX w. nastąpiły procesy prywatyzacyjne, w wyniku których początkowo powstała Pracownicza Spółka Akcyjna, a następnie Fabryka Porcelany Krzysztof S.A. Ostatnia zmiana właściciela miała miejsce w 2010 r., a nazwę firmy przemianowano na Porcelana Krzysztof Sp. z o.o.

Jednak KPM to nie jedyny zakład produkujący porcelanę związany z Wałbrzychem. Drugim co do wieku zakładem produkcyjnym (który w działał nieprzerwalnie do niedawna) jest Fabryka Porcelany Wałbrzych S.A.Została ona założona w 1845 r. przez radcę handlowego Carla Tielscha oraz jego cichego wspólnika(bankiera z Wrocławia) Gideona von Wallenberga,pod nazwą Carl Tielsch & Co.[6]Zakład produkcyjny zlokalizowany był w miejscowości Stary Zdrój (niem. Altwasser). Było to uzdrowisko w pobliżu Wałbrzycha, jednak poprzez dynamiczny rozwój obu miast, Stary Zdrój stał się dzielnicą mieszkalną Wałbrzycha w 1910 r.Dzięki dużym nakładom finansowym, już od samego początku Tielsch osiągnął zarówno bardzo wysoką jakość produktów jak i duży poziom produkcji[7].

Filiżanka C. Tielsch

Filiżanka z manufaktury C. Tielsch & Co., początek XX w.

Po śmierci Tielscha w 1882 r. stery w przedsiębiorstwie przejął jego syn Egmont von Tielsch. Kontynuował on dzieło ojca i podjął starania w celu utworzenia nowego zakładu, by zwiększyć moce produkcyjne. W wyniku tych działań nowy zakład został otwarty z dniem 1.01.1906 r. W tym samym roku został oddany do użytku pierwszy wydajny tzw. piec tunelowy[8], który miał długość 64 m i w całości opalany był węglem[9]. Było to rewolucyjne przedsięwzięcie, które zasadniczo podniosło moce produkcyjne fabryki. Innym ważnym posunięciem von Teilscha było przekształcenie firmy w spółkę akcyjną w 1917 r., tym samym nazwa została zmieniona na Porzellanfabrik C.Tielsch & Co. AG., by rok później firma została przejęta przez koncern Hutschenreuther.

Dzbanek C. Tielsch

Dzbanek z manufaktury C. Tielsch & Co., I połowa XX w.

Podobnie jak w przypadku Kristera, po II wojnie światowej fabryka została znacjonalizowana. Nazwa została zmieniona na Tielsch – Państwowa Fabryka Porcelany. W 1952 r. nazwa ponownie została zmieniona na Zakłady Porcelany Stołowej Wałbrzych. Początek lat 90. XX w. to kolejne zmiany własnościowe w zakładzie. W 1992 r. przeprowadzono proces prywatyzacyjny, dzięki czemu powstały Zakłady Porcelany Stołowej Wałbrzych S.A., a po kolejnej zmianie własnościowej w 2007 r. powstała Fabryka Porcelany Wałbrzych S.A. Niestety w tym momencie zakłady są postawione w stan likwidacji i poszukiwany jest inwestor strategiczny.

Mówiąc o porcelanie z Wałbrzycha należy wspomnieć jeszcze o co najmniej dwóch zakładach. Pierwszym z nich jest manufaktura założona w 1882 r. przez Hermana Ohme w Szczawienku (niem. Niedersalzbrunn)[10]. Szczawienko, podobnie jak i Stary Zdrój było miejscowością położoną w niedalekiej odległości od Wałbrzycha, a w tym momencie jest dzielnicą Wałbrzycha. Manufaktura Hermana Ohme nie była tak duża jak wspomniane poprzednio dwie. Niemniej jej produkty odznaczają się dobrą jakością i szczególną dbałością o detale. Szczególnie piękne i cenione, także w chwili obecnej, były te, które nosiły znamiona secesji.  Klientami manufaktury były zwłaszcza malarnie (głównie w Stanach Zjednoczonych m. In. Pickard and Stouffer) oraz hotele (w dużej mierze także te w Stanach Zjednoczonych).  Po I wojnie światowej większa część produkcji przeznaczona była na eksport do Stanów Zjednoczonych, co ostatecznie było powodem bankructwa i zamknięcia przedsiębiorstwa. Kryzys w Stanach w 1929 r. spowodował ogromne problemy finansowe firmy, w wyniku których już w następnym roku ona zamknięta[11].

Filiżanka Ohme

Filiżanka z manufaktury H. Ohme., koniec XIX w.

Ostatnim zakładem, o którym chcemy powiedzieć to Fabryka Porcelany Książ – Przedsiębiorstwo Państwowe. W latach 70. XX w. pojawiła się potrzeba zasadniczej rozbudowy Zakładów Krzysztof. Na lokację nowych zakładów wybrano dzielnicę Wałbrzycha – Szczawienko, a roboczo nazywano je Krzysztof II. W końcu w 1988 r. uruchomiono zakład Książ[12]. Miała to być najnowocześniej fabryka porcelany w Europie. Jednak zmiany ustrojowe z początku lat 90. XX w. spowodowały, że fabryka stanęła na skraju bankructwa. Wynikało to z faktu, że produkcja sfinansowana była z kredytów zagranicznych, a po roku 1990 zakład Książ został skreślony z listy priorytetowych zakładów państwowych. Postawiona w stan upadłości fabryka, w 1991 r. została sprzedana konsorcjum składającym się głównie z banków. W celu minimalizacji strat rozszerzono profil działalności firmy o ceramikę sanitarną. Jednak mimo to Książ ciągle nie przynosił zysków. Ratunkiem miało być odkupienie w 1998 r. zakładów przez Karolinę z Jaworzyny Śląskiej. Nowy właściciel mimo prób restrukturyzacji przedsiębiorstwa nie podołał obciążeniom. Od 2004 Książ postawiony jest w stan upadłości i wciąż poszukiwany jest dla niego inwestor[13].

Projekty porcelana Ohme

Porcelana z manufaktury H. Ohme, projekt dekoru wg. Hugo Scheinerta, źródło: de.wikipedia.org/wiki/Hugo_Scheinert


Jak widać, nie bez powodu mówi się o Wałbrzychu jak o zagłębiu porcelany. Zlokalizowanych było w tym rejonie jeszcze więcej pomniejszych manufaktur (jak np. zakład Franza Prausego)  i malarni porcelany (np. pracownia Jana Kachnikiewicza).


[1]Nazwa Blaumaler prawdopodobnie pochodzi od kobaltu, który chętnie był wykorzystywany w dekorowaniu podszkliwnym, ze względu na swoje właściwości. cf www.porzellankompass.de/module-Pagesetter-viewpub-tid-8-pid-61-lang-de.html

[2]www.deutsche-biographie.de/sfz46095.html

[3]L. Danckert, Leksykon porcelany europejskiej, Literatura Net Pl, Gdańsk 2008, s. 643.

[4]www.porcelana-kristoff.pl/o-nas/historia-firmy.html

[5]www.porcelana-kristoff.pl/uploads/pliki/FinePorcelainKristoffCatalog.pdf

[6]Ibid., s. 38.

[7] Według niektórych informacji jakość produktów z manufaktury Tielsch & Co. porównywalna była z produktami takich wytwórni jak Miśnia czy KPM Berlin.

[8]Jest to rodzaj specjalistycznego pieca przemysłowego, należącego do grupy pieców przelotowych. Ten rodzaj pieca zdolny jest do pracy ciągłej, oznacza to, że wsad (w tym przypadku porcelana)  poddawany jest obróbce cieplnej w komorze, przy jednoczesnym stałym przemieszaniu wsadu w kierunku wyjścia.

[9]Ibid., s. 38.

[10]Ibid.,s. 423.

[11]Ibid.,s. 423.

[12] www.wikipedia.org/wiki/Produkcja_porcelany_w_Wa%C5%82brzychu

[13]Cf., 650-651